Son kullanma tarihi geçen ürün yenir mi?

Buzdolabını açtın, elindeki paketin üzerindeki tarih dün geçmiş. Şimdi ne olacak? Bir kısmımız hiç düşünmeden çöpe atar, bir kısmımız "bir şey olmaz" deyip yer. İkisi de her zaman doğru değil. Cevap, o üründe yazan tarihin ne tür bir tarih olduğuna bağlı.

Bu yazıda tek tek ürünler üzerinden gidiyoruz: hangisinde tarih kesin bir sınır, hangisinde sadece bir tavsiye, ve tarih geçtikten sonra neye bakman gerekiyor.

Kısa cevap

Etiketteki tarihin hangisi olduğuna bağlı. Son tüketim tarihi (STT) bir güvenlik sınırıdır — çiğ tavuk, kıyma ve balıkta tarih geçtiyse istisnasız çöpe. Tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT) ise kaliteyle ilgilidir: yumurta, konserve, kuru makarna ve pirinç tarihten sonra da çoğu zaman güvenlidir. Koku, görünüm ve dokuya bakın; şüphedeyseniz atın.

Önce en önemli ayrım: SKT mi, TETT mi?

Türkiye'de ambalajlı gıdalarda iki farklı tarih ifadesi bulunur ve bu ikisi aynı şey değildir:

Son kullanma tarihi (SKT): "Son kullanma tarihi …" ibaresiyle yazılır. Bu bir güvenlik tarihidir. Tarih geçtikten sonra ürün tüketilmemelidir — koku ya da görünüm normal olsa bile. SKT, çabuk bozulan ve mikrobiyolojik risk taşıyan ürünlerde kullanılır: çiğ tavuk, kıyma, taze balık, bazı taze süt ürünleri.
Tavsiye edilen tüketim tarihi (TETT): "Tavsiye edilen tüketim tarihi …" ya da "…tarihine kadar en iyi" ibaresiyle yazılır. Bu bir kalite tarihidir, güvenlik değil. Tarih geçtikten sonra ürün çoğu zaman hâlâ güvenle tüketilebilir; sadece tazeliği, dokusu veya aroması bir miktar düşebilir. Makarna, pirinç, konserve, baharat, bal gibi uzun ömürlü ürünlerde bulunur.

Kısacası: SKT güvenlik demek, TETT kalite demek. Bu ayrımı net bilmek, hâlâ mükemmel durumdaki gıdayı gereksiz yere çöpe atmanı da, riskli bir ürünü yemeni de engeller. Bu iki kavramın detayına son kullanma tarihi nedir yazımızda daha ayrıntılı girdik.

Ürün ürün güvenlik tablosu

Aşağıdaki tablo hızlı bir yol haritası. Ama tablodan sonra her birinin pratik kontrolüne de değineceğiz.

Ürün	SKT mi TETT mi	Tarih geçtikten sonra
Çiğ tavuk / kıyma / balık	SKT	Tüketme — pazarlık yok
Taze süt	SKT'ye yakın	Koku ve dokuya bak, şüphedeysen dökme
Yoğurt (açılmamış)	SKT/TETT	Kısa süre sonra genelde iyi, koku kontrolü
Yumurta	TETT	Su testiyle kontrol et
Konserve	TETT	Kutu sağlamsa çoğu zaman güvenli
Makarna / pirinç (kuru)	TETT	Çok uzun dayanır, böcek/nem kontrolü
Bal	TETT	Neredeyse süresiz, kristalleşme normal
Baharat	TETT	Bozulmaz ama aroması zayıflar

Tarih geçince neye bakmalı? Ürün ürün

Çiğ et, tavuk, kıyma, balık — burada tartışma yok

Bu grup SKT taşır ve tarih geçtiyse yemezsin. Çiğ et ürünlerinde tehlikeli bakteriler gözle ya da her zaman kokuyla fark edilmez. Yapışkanlık, gri-yeşil renk, ekşi koku kesin bozulma işaretidir; ama bu işaretler yoksa bile SKT'si geçmiş çiğ et güvenli değildir. Çiğ et ve SKT konusunda "idare eder" yoktur.

Süt — koku ilk uyarıcın

Taze pastörize süt SKT'ye yakın davranır. Tarih tam geçtiği gün genelde hâlâ içilebilir, ama burada duyuların devreye girer: ekşi koku, topaklanma, sarımsı renk veya kutusu şişmişse dökersin. Açılmış sütün kaç gün dayandığını açılmış ürünler ne kadar dayanır yazımızda ürün ürün ele aldık.

Yoğurt — asidik yapısı biraz koruyor

Yoğurdun doğal asitliği bakteri üremesini yavaşlatır, bu yüzden açılmamış yoğurt tarihinden birkaç gün sonra çoğu zaman iyi olur. Üzerinde ayrışan sıvı (peynir suyu) normaldir, karıştırırsın. Ama küf (pembe, yeşil, siyah noktalar), kabartılı kapak veya keskin ekşi-küf kokusu varsa çöpe.

Yumurta — su testi işini görür

Yumurtada TETT bulunur ve tarih genelde temkinlidir. Emin değilsen su testi yap: yumurtayı bir bardak soğuk suya koy. Dibe yatarsa taze; dik durursa yaşlanmış ama genelde pişirilerek yenir; suyun yüzüne çıkıp yüzüyorsa hava boşluğu büyümüş demektir. Yüzmek tek başına "bozuk" anlamına gelmez — ABD Tarım Bakanlığı yüzen yumurtayı bir kaseye kırıp orada değerlendirmeyi öneriyor: kötü koku veya alışılmadık görünüm varsa çöpe, yoksa pişirerek tüketilebilir. Kırdığında kükürt/kötü koku varsa hiç düşünme. Ayrıntısı yumurta ne kadar dayanır yazımızda.

Konserve — kutunun kendisi kadar güvenli

Kapalı konserveler TETT taşır ve doğru saklandığında tarihten çok sonra bile güvenli olabilir. Asıl bakman gereken tarih değil, kutunun durumu: şişmiş kapak, paslı-sızdıran kenar, açarken fışkıran gaz veya kötü koku varsa, tarih ne olursa olsun tüketme. Kutu sağlam, kapak düz ve içerik normal kokuyorsa büyük ihtimalle iyidir.

Makarna, pirinç ve kuru bakliyat — neredeyse zamansız

Kuru makarna ve pirinç neredeyse hiç bozulmaz; TETT'leri fazlasıyla temkinlidir. Burada tarihten çok saklama koşuluna bakarsın: nem almışsa, küf kokuyorsa ya da içinde küçük böcekler/ağlar varsa atarsın. Kuru, kapalı ve serin ortamda saklanan bir paket makarna tarihinden aylar sonra bile rahatça pişer.

Bal ve baharat — pratikte süresiz

Bal doğal yapısı gereği çok uzun dayanır; zamanla kristalleşmesi bozulma değildir, hafif ısıtınca eski hâline döner. Baharatlar da güvenlik açısından bozulmaz, sadece zamanla aromaları ve renkleri zayıflar. İkisinde de TETT bir kalite tarihidir.

Altın kural: Şüphedeysen çöpe

Tablolar ve duyu kontrolleri yardımcı olur, ama tek bir kural her şeyin üstünde: emin değilsen yeme. Birkaç liralık bir gıdayı kurtarmak, günlerce sürebilecek bir zehirlenmeye değmez. Özellikle şu durumlarda tereddüt etme, direkt at:

Çiğ et ürününün SKT'si geçmişse (koku normal olsa bile),
Herhangi bir üründe küf, şişmiş ambalaj veya keskin kötü koku varsa,
Konserve kutusu şişmiş veya sızdırıyorsa,
Bebek, hamile, yaşlı veya bağışıklığı zayıf biri için hazırlıyorsan — bu durumda çok daha temkinli ol.

Öte yandan, TETT'i birkaç gün geçmiş bir paket makarnayı ya da sağlam bir konserveyi refleksle çöpe atmak da gereksiz israftır. Denge, tarihin türünü bilmekte. Gıdayı israf etmeden değerlendirmenin daha geniş yollarını gıda israfını önleme rehberimizde topladık.

Tarihleri takip etmek zorunda değilsin

Bütün bunları akılda tutmanın en kolay yolu, tarihleri hiç unutmamak. freshIt fişini okuyup ürünlerinin son kullanma tarihlerini otomatik takip eder ve tarih yaklaşmadan sana hatırlatır — böylece "acaba geçmiş miydi?" ikilemine hiç düşmezsin. Nasıl çalıştığını özellikler sayfasında görebilirsin. Neyin buzdolabında ne kadar dayandığına dair pratik bir cetvel için buzdolabında raf ömrü yazımıza da göz atabilirsin.

Özetle: tarihe bakmadan önce hangi tarih olduğuna bak. SKT güvenlik, TETT kalite. Çiğ ette taviz yok, uzun ömürlü üründe ise duyularına ve sağduyuna güven — ve şüphedeysen her zaman çöpe.